۳۳- مهمترین نکات قراردادی برای تنظیم قرارداد حمل زمینی (بخش دوم)
- شرح مختصری از ساختار حقوقی حمل و نقل جادهای بین المللی:
الف) قرارداد حمل: زمانی که رابطه قراردادی میان فرستنده، متصدی حمل و در مواردی گیرنده ایجاد میشود، در حمل مشمول مفاد کنوانسیون CMR، از آنجا که این قواعد آمره میباشد بر شروط قراردادی ناسازگار مقدم میباشد.
برای اینکه قرارداد حمل جادهای بینالمللی از نظر حقوقی کامل باشد، بهتر است این نکات کلیدی در قرارداد مشخص شود: ۱) مشخصات طرفین: نام و نشانی فرستنده، متصدی حمل و گیرنده کالا؛ ۲)مشخصات کالا: نوع کالا، تعداد بستهها، علائم و شمارهها، وزن یا مقدار کالا و در صورت لزوم ارزش آن؛ ۳)مبدأ و مقصد حمل: محل دریافت کالا و محل تحویل آن باید دقیقاً مشخص شود؛ ۴)نحوه و شرایط حمل: مسیر، زمان تقریبی حمل، شرایط خاص نگهداری یا حمل کالا و در صورت نیاز دمای موردنظر برای کالا؛ ۵)اجرت حمل: مبلغ کرایه، نحوه پرداخت و اینکه هزینههای جانبی مانند عوارض، گمرک و هزینههای بارگیری و تخلیه بر عهده چه کسی است؛ ۶)مسئولیت متصدی حمل: در CMR، متصدی اصولاً در برابر تلف، خسارت یا کسری کالا و همچنین تأخیر در تحویل در محدوده قواعد کنوانسیون مسئول است؛ ۷)تشریفات گمرکی: مشخص شود انجام امور و ارائه اسناد گمرکی بر عهده فرستنده است یا متصدی؛ ۸)بیمه: نوع و حدود پوشش بیمهای کالا و اینکه بیمه توسط چه شخصی تهیه میشود؛ ۹)حق شرط: اگر متصدی هنگام تحویل گرفتن کالا نسبت به وضعیت بستهبندی، تعداد یا مشخصات کالا ایرادی دارد، باید آن را در بارنامه درج کند؛ ۱۰) قانون حاکم و حل اختلاف: در قرارداد بهتر است روش حل اختلاف، دادگاه صالح یا داوری مشخص شود؛ البته در موارد مشمول CMR، مقررات خود کنوانسیون درباره صلاحیت و مسئولیت نیز باید رعایت شود.
ب) بارنامه: سند کلیدی که اطلاعات اصلی حمل در بارنامه درج میشود و برای شناسایی طرفین، محل و تاریخ تحویل، مبدأ و مقصد، مشخصات کالا، تعداد بستهها، وزن، هزینه حمل، و معمولاً شامل مشخصات فرستنده و گیرنده، محل و تاریخ دریافت، مقصد، مشخصات کالا، تعداد بستهها، وزن، هزینههای حمل و دستورهای گمرکی است. اگر قرارداد حملی مشمول CMR باشد،
پ) مسئولیت متصدی حمل: اصل کلی این است که متصدی حمل در برابر فقدان یا خسارت کالا و نیز تأخیر، در حدود و شرایط مقرر در کنوانسیون CMR مسئول است؛ با این حال، موارد معافیت و سقف مسئولیت باید با توجه به نوع خسارت و وضعیت پرونده بررسی شود.
ت) گمرک و ترانزیت: مسائل گمرکی از مسئولیت قراردادی حمل جداست، کارنه TIR، اظهارنامه گمرکی، پلمب، مسیر ترانزیتی و تضمین گمرکی ممکن است همزمان با قرارداد حمل مطرح باشند.
ث) قوانین کشور عبوری: اگر کامیون از کشور ثالث عبور کند، قواعد آن کشور درباره ورود موقت وسیله نقلیه، سوخت، وزن و ابعاد، عوارض، اسناد راننده، مقررات گمرکی و کنترلهای مرزی نیز مطرح میشود.
- وضعیت حقوقی ایران در برابر هر کشور همسایه:
- ترکیه:
میان ایران و ترکیه موافقتنامه حملونقل جادهای بینالمللی در سال ۱۹۸۰ ثبت شده است. افزون بر آن، هر دو کشور در CMR و TIR قرار دارند. بنابراین در حمل جادهای ایران–ترکیه معمولاً باید چهار لایه بررسی شود: موافقتنامه دوجانبه، CMR، TIR/مقررات گمرکی و مقررات داخلی هر کشور. سهمیه یا مجوزهای حمل، مقررات مرزی و الزامات فنی ممکن است بر اساس رویههای اجرایی و تصمیمات کمیسیون مشترک تغییر کند.
- جمهوری آذربایجان:
ایران و آذربایجان هر دو عضو CMR و TIR هستند و در چارچوب همکاریهای منطقهای مانند ECO و شبکههای ترانزیتی نیز قرار دارند. در حمل جادهای میان دو کشور، بارنامه CMR و اسناد گمرکی باید با تشریفات مرزی و مقررات مسیر هماهنگ باشد. برای عملیات ترانزیتی باید وضعیت گذرگاه، مجوز حمل و مقررات کامیون و راننده در زمان حمل کنترل شود.
- ارمنستان:
ایران و ارمنستان هر دو عضو CMR و TIR هستند. ارمنستان همچنین در موافقتنامههای منطقهای مرتبط با مسیرهای اروپا–قفقاز–آسیا مشارکت دارد. در حمل ایران–ارمنستان، علاوه بر قرارداد حمل، قواعد گمرکی و ترانزیتی و مقررات ورود وسیله نقلیه به ارمنستان اهمیت دارد.
- ترکمنستان:
ایران و ترکمنستان دارای موافقتنامه حملونقل جادهای بینالمللی سال ۱۹۹۳ هستند. هر دو کشور در CMR و TIR نیز قرار دارند. در مسیرهای ایران–ترکمنستان و ترانزیت به آسیای مرکزی، مقررات مجوزهای تردد، تشریفات مرزی، گمرک و اسناد وسیله نقلیه باید همزمان رعایت شود.
- پاکستان:
میان ایران و پاکستان موافقتنامه حمل دوجانبه کالا در سال ۱۹۸۷ و موافقتنامه حملونقل بینالمللی مسافر و کالا از طریق جاده در سال ۲۰۰۷ ثبت شده است. پاکستان در سال ۲۰۱۹ به CMR نیز ملحق شد. بنابراین در حملهای مشمول، CMR در کنار موافقتنامه دوجانبه و مقررات گمرکی قابل توجه است.
- افغانستان:
افغانستان در سال ۲۰۲۰ به CMR ملحق شد و هر دو کشور ایران و افغانستان عضو چارچوب ترانزیت ECO هستند. با توجه به ماهیت مسیرهای ترانزیتی افغانستان، باید علاوه بر قواعد عمومی CMR و گمرک، موافقتنامههای دوجانبه/منطقهای، مقررات مرزی و وضعیت مجوزهای تردد در زمان حمل بررسی شود.
- عراق:
در منابع بینالمللی بررسیشده، ایران و عراق در کنار برخی اسناد مرزی و ترتیبات منطقهای، نیازمند بررسی دقیق مقررات و موافقتنامههای اجرایی حمل جادهای در تاریخ انجام حمل هستند. از آنجا که عراق در فهرست طرفهای CMR منتشرشده توسط UN Treaty Collection نیست، نباید صرفاً بر CMR به عنوان مبنای رابطه ایران–عراق تکیه کرد؛ قرارداد، قوانین داخلی، موافقتنامههای دوجانبه و اسناد گمرکی مسیر باید دقیقاً بررسی شوند.