مهمترین نکات قراردادی برای تنظیم قرارداد حمل زمینی (بخش اول):
از آنجا که ایران با هفت کشور ترکیه، عراق، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، افغانستان و پاکستان مرز زمینی دارد. بنابراین استفاده از مرز زمینی در مبادلات کالا با این کشورها و یا از طریق عبور از مرز کشورهای مذکور از راههای حمل و نقل میباشد. از این رو در عمل، قواعد حاکم بر حمل و نقل کالا تنها از یک قانون تشکیل نمیشود؛ بلکه ترکیبی از قوانین داخلی ایران، موافقتنامههای دوجانبه حملونقل، کنوانسیونهای چندجانبه، مقررات گمرکی و ترانزیتی، مقررات کشور عبوری و مقررات مربوط به نوع کالا است.
در هنگام تنظیم قرارداد حمل و نقل زمینی لازم است که علاوه بر در نظر گرفتن قوانین داخلی به مقررات بین المللی در خصوص حمل کالا که طرفین به آن پیوستهاند نیز توجه شود، CMRمهمترین سند بینالمللی در قرارداد حمل کالا از طریق جاده است. که در آن موضوعاتی مانند قلمرو اجرا، بارنامه، مسئولیت متصدی حمل، خسارت، تأخیر، موانع حمل، ادعا و صلاحیت تبیین شده است، CMRمخفف «Convention on the Contract for the International Carriage of Goods by Road» یا کنوانسیون قرارداد حمل و نقل بینالمللی کالا از طریق جاده است. از دیگر مقررات بین المللی میتوان به کنوانسیون T.I.R (Transpor Internationaux Routiers) اشاره نمود که مزیت اصلی آن تسهیل ترانزیت و کاهش تشریفات و تضمینهای گمرکی در مسیرهای مشمول است.
مراحل معمول یک حمل جادهای بینالمللی از ایران
- انعقاد قرارداد حمل و تعیین دقیق مبدأ، مقصد، نوع کالا، ارزش کالا، کرایه، زمان تحویل و مسئولیتها.
- بررسی امکان قانونی حمل کالا و ممنوعیتها یا مجوزهای لازم در ایران و کشور مقصد/عبوری.
- انتخاب متصدی حمل و کنترل مجوز فعالیت بینالمللی، بیمه و اسناد وسیله نقلیه.
- در صورت مشمول بودن CMR تنظیم و صدور بارنامه بینالمللی و ،
- انجام تشریفات صادراتی و گمرکی و تهیه اسناد تجاری مانند فاکتور و فهرست بستهبندی.
- در عملیات مشمول TIR، صدور و استفاده از کارنه TIR و رعایت الزامات وسیله نقلیه و پلمب گمرکی.
- کنترل مرزی و ثبت خروج، ورود یا عبور ترانزیتی در هر کشور.
- تحویل کالا در مقصد و ثبت وضعیت ظاهری، کسری یا خسارت احتمالی.
- در صورت خسارت یا تأخیر، جمعآوری فوری مدارک، رزرو حق مطالبه و بررسی مهلتهای قانونی و صلاحیت مرجع رسیدگی
مهمترین نکات قراردادی برای تنظیم قرارداد حمل:
- مشخص کردن قانون حاکم و مرجع حل اختلاف با توجه به قواعد آمره CMR در صورت شمول.
- تعیین دقیق اینکه حمل در چه مسیر و از چه کشورهای عبوری انجام میشود.
- تعیین مسئول تهیه اسناد صادرات، واردات، ترانزیت و مجوزهای خاص کالا.
- تعیین نحوه اعلام خسارت، صورتجلسه کسری/آسیب و شیوه کارشناسی.
- تعیین مسئولیت هزینههای توقف کامیون، دموراژ، عوارض مرزی، انبارداری و تغییر مسیر.
- تعیین وضعیت کالاهای خطرناک، فاسدشدنی، دارویی، دمایی یا دارای مجوز ویژه.
- پیشبینی بیمه مسئولیت متصدی حمل و در صورت نیاز بیمه باربری کالا.
- عدم اتکا به عبارات کلی مانند «طبق قوانین بینالمللی» و ذکر دقیق کنوانسیون یا موافقتنامه قابل اعمال.
بنابراین در روابط حمل جادهای ایران با کشورهای همسایه، مهمترین نکته این است که «قانون حاکم» معمولاً یک منبع منفرد نیست. برای هر حمل باید به ترتیب، ۱) قرارداد و شروط آن، ۲) کنوانسیونهای بینالمللی لازمالاجرا، ۳) موافقتنامه دوجانبه ایران و کشور مقصد/عبوری، ۴) مقررات گمرکی و ترانزیتی، و ۵) قوانین داخلی کشورهای مسیر توجه کرد. CMR برای بسیاری از مسیرهای ایران با کشورهای همسایه اهمیت اساسی دارد، در حالی که TIR بیشتر ابزار گمرکی و ترانزیتی است و جایگزین قرارداد حمل یا CMR نمیشود.